نوشته: نرگس نشاط
منبع: روزنامه همشهری
جامعهای را كه در آن كیفیت زندگی، گستره دگرگونی اجتماعی، و توسعه اقتصادی بهگونهای روزافزون به اطلاعات و بهرهوری از آن متكی است جامعه اطلاعاتی (Information Society) میگویند.
در این جامعه، استانداردهای زندگی و الگوهای كار و فراغت، نظام آموزشی، و فعالیتهای اقتصادی و بازرگانی از پیشرفت اطلاعات و دانش فنی تأثیر میپذیرد. نشانه این امر، تولید رو به گسترش كالاها و خدمات مرتبط با اطلاعات و اشاعه آنها از طریق حلقه گستردهای از رسانهها، بهویژه فنآوریهای چندرسانهای الكترونیكی، و بهطور كلی غلبه فنآوری اطلاعات در امر ذخیره، پردازش، و انتقال اطلاعات است.
جامعه اطلاعاتی جامعهای وابسته به خدمات اطلاعاتی رسانههای همگانی است و با آهنگی سریعتر از دیگر جوامع و با سلطه بیشتر بر اندوختههای علمی و تجربی پیش میرود. در چنین جامعهای، ارتباطات عامل واقعی انتقال برای ایجاد تحول در افراد بهمنظور دستیابی به اطلاعات است و ارزشهای اطلاعاتی عامل تعیینكننده در توسعه جامعه محسوب میشود.
تاریخچه:
از دهه 1970 در غرب، بهویژه در كشورهای پیشرفته، تحول عظیمی در حوزه اطلاعرسانی صورت گرفته است. در دهه 1980 رایانه وارد كارخانهها و ادارات شد، تشكیلات اقتصادی دارای بخش اطلاعرسانی گردید، و دادوستدهای جهانی بهصورت شبانه روزی از طریق شبكههای ارتباطی سرعت بیشتری یافت. در دهه 1990،افراد با ساعات كار كمتر، بازدهی بیشتری را ارائه دادند و كارهای اداری بهسمت بینیازی از كاغذ پیش رفت (23:3). آلوین تافلر (Alvin Toffler) در كتاب موج سوم، تمدن بشر را متأثر از سه موج عمده دانسته است كه با هر موج تاریخ تمدن وارد فصل نوینی میشود. اكنون، با شكوفایی صنعت الكترونیك و رایانه، بشر وارد عصر اطلاعات شده است.
در دوران حاضر، عامل رشد اقتصادی، سرمایه، نیروی انسانی، یا مواد خام نیست بلكه دانش و اندیشههای جدید است. به همین سبب، بسیاری از صاحب نظران بر این باورند كه جامعه جدید با جامعه صنعتی تفاوتهای آشكار دارد و برخی آن را جامعه فراصنعتی نام نهادهاند.
ویژگیهای جامعه اطلاعاتی. صاحبنظران علم اطلاعرسانی ویژگیهای متعددی از جامعه اطلاعاتی و ظواهر آن ارائه دادهاند كه مهمترین آنها 1) ویژگی فنی؛ 2) ویژگی اقتصادی؛ 3) ویژگی حرفهای؛ 4) ویژگی مكانی؛ و 5) ویژگی فرهنگی است .
ویژگی فنی: نخستین خصیصه در این گروه، تشكیل رسانههاست كه نظامی فراگیر، جامع، و گسترده را به همراه آورده و كاملاً مسلط بر حیات انسان است؛ و این خود تركیبی از فنآوریهای اطلاعاتی و ارتباطی، رایانه، دورنگار، چاپگر، ویدئو، ماهواره، تلویزیون، و جز آن است. ویژگی دیگر این نظام دو سویه بودن آن است كه مخاطب را از وضعیتی منفعل خارج میكند و بهطور مؤثر در فرایند ارتباط شركت میدهد. رشد اندیشه، پیدایش حق اظهار نظر، و حق رأی در نتیجه تمرین برخورد فعّال و مسئولانه در زمینههای اجتماعی از آثار ارتباط دوسویه است كه نتایج سیاسی و فرهنگی بهدنبال دارد.
خصیصه دیگر این فنآوری پویایی است. یعنی ارتباط از هرجا، یا هركس، و در هرحال امكانپذیر است،كه نمونه آن تلفن همراه است. تبدیل پذیری، خاصیت دیگر این نوع رسانههای ارتباطی است. امروزه، به راحتی میتوان پیامها را از صورتی به صورتی دیگر تبدیل كرد. اتصالپذیری نیز خاصیت دیگری است؛ یعنی هر وسیله ارتباطی را میتوان به وسیله ارتباطی دیگر متصل كرد و ارتباط میان مسافتهای دور را برقرار ساخت. سرانجام، جهان شمول بودن از مهمترین خصوصیات وسایل ارتباطی نوین است؛ به این معنی كه شبكهها بهتدریج سراسر سیاره زمین را پوشش میدهند و مرزهای سیاسی را در مینوردند. فنآوریهای اطلاعاتی امكان میدهند كه طراحی و ساخت كالا با بهترین كیفیت و كمترین زمان بهطور خودكار انجام پذیرد و خط تولید چنان انعطافپذیر گردد كه به راحتی بتوان، با خط تولید واحدی، چند نوع كالا تولید كرد.
ویژگی اقتصادی: رویكرد اقتصادی به نقش روزافزون اطلاعات در فرایند تولید، توزیع، و مصرف، بهویژه در زمینه نوآوری و رقابت اشاره دارد. جامعه اطلاعاتی نوع جدیدی از تقسیم كار را مطرح میكند و در نتیجه مشاغلی از میان میرود و مشاغل جدیدی پدید میآید، و البته ساختار اقتصادی، ناگزیر، خود را با حوزههای تازه هماهنگ میكند. در این جوامع، اطلاعات منبعی اقتصادی تلقی میگردد. سازمانها برای افزایش كارآیی خود بر استفاده بیشتر از اطلاعات تأكید میورزند تا نوآوریها تقویت گردد، موقعیت اقتصادی و رقابتطلبانه آنها بهبود یابد، و سبب ارتقای كیفیت ابزارها و خدمات شود.
در دهه 1960، انتقال تدریجی اقتصاد كالایی به اقتصاد اطلاعات آغاز گردید و اطلاعات و تشكیلات آن، تبدیل به مهمترین منبع تولید ثروت جوامع شد، بهگونهای كه برخی اقتصاددانان، اقتصاد را به بخشهای اطلاعات اولیه،اطلاعات ثانویه، و غیر اطلاعاتی تقسیم كردند. در بخش اطلاعات اولیه، همه كالاها و خدماتی كه اطلاعات را فراهم كرده یا مربوط به جمعآوری، پردازش، و توزیع اطلاعات و بازارهای مربوط است جای میگیرد. این بخش، نه تنها صنایع میكروالكترونیك، ارتباط، و فرهنگ را دربر میگیرد، بلكه انواع گستردهای از كالاها و خدمات را نیز شامل میشود. بخش اطلاعات ثانویه شامل فعالیتهای اطلاعاتی محدودتر، مانند فعالیتهای تحقیق و توسعه، برنامهریزی، كنترل، بازاریابی، و بایگانی اطلاعات تولیدشده توسط بخش دولتی برای مصارف داخلی و خارجی و كلیه فعالیتهای اطلاعاتی صنایع خصوصی و مؤسسات آموزشی است كه با بازار دادوستد ندارند.
اقتصاد اطلاعات نشان میدهد كه تولید اطلاعات و فنآوریهای اطلاعاتی سهم مهمی از تولید ناخالص ملی كشورهای پیشرفته را به خود اختصاص میدهد. به این اعتبار، اگر سهمی از تولید ناخالص ملی یك جامعه كه صرف فعالیتهای اطلاعاتی میشود، نسبت به سایر فعالیتهای اقتصادی بیشتر باشد آن جامعه را میتوان "جامعه اطلاعاتی " نامید.
ویژگی حرفهای: یكی از خصیصههای مهم جوامع اطلاعاتی تغییر حرفهها و مشاغل است. هرگاه حرفهها در فعالیتهای اطلاعاتی تمركز یابند به جامعه اطلاعاتی واردشدهایم. به بیان دیگر، در جامعه اطلاعاتی از كارهایی كه قدرت جسمی و مهارتهای یدی را میطلبد، مانند تراشیدن سنگ و یا زراعت بر روی زمین كاسته و به كارهایی با مهارت بالا مانند تعلیم و تربیت، امور اداری، و كلیه كارهایی كه اطلاعات را جهت انجام بهتر فعالیتها درخواست میكنند، تبدیل میشود. امروزه، تنها اقلیتی رو به كاهش از نیروی كار، در كارخانه كار میكنند و بازار كار به وسیله شاغلان بخش اطلاعات تسخیر شده است.تغییر مشاغل و توزیع آنها مركز ثقل بیشتر نظریههای معتبر در مورد جامعه اطلاعاتی است. دانیل بل در دهه 1960 ظهور جامعه "یقه سفیدها"(مدیران و طالبان اطلاعات) و كاهش نیروی كار صنعتی و كارگران "یقه آبی" را عنوان كرد و پایان تضاد سیاسی ـ طبقاتی، آگاهی گروهی بیشتر، و توسعه برابری جنسی را مطرح ساخت.
چهارصد نوع حرفه را به عنوان نیروی كار اطلاعاتی بر شمردهاند، كه نخستین نوع شامل كاركنانی است كه فعالیت اصلی آنان تولید و عرضه دانش و اطلاعات است، مانند دانشمندان، مخترعان، كتابداران، روزنامه نگاران، و نویسندگان. نوع دوم كاركنانی را دربرمیگیرد كه اطلاعات را گردآوری، هماهنگ، و پردازش كرده و سپس به توزیع آن در میان شركتها و متقاضیان اطلاعات میپردازند؛ مانند مدیران، منشیان، كارمندان، و كلیه كارگران. نوع دیگر شامل كاركنانی است كه با استفاده از دستگاهها و فنآوریهای اطلاعاتی، فعالیت انواع دیگر را حمایت میكنند؛ مانند كسانی كه اطلاعات را وارد رایانه میكنند، یا به نصب و تعمیر تلفن، رادیو، و تلویزیون میپردازند. بدین ترتیب، تقسیمبندی نیروی كار اطلاعاتی و غیراطلاعاتی، براساس تخمین درجهای از درگیری مشاغل با اطلاعات، تمیز داده میشود. گرچه تعیین این كه دقیقاً چه كسی كارگر اطلاعاتی است و چه كسی نیست، خود، موضوع بحث انگیزی است، زیرا هر شغلی تا حد زیادی با شناخت و پردازش اطلاعات سروكار دارد. اما پیدایش جامعه اطلاعاتی متّكی بر جنبه محوری دانش نظری، در مقابل دانش عملی است، و میباید آنهایی را كه دارای دانش نظری هستند از كارگران اطلاعاتی، یعنی كسانی كه تنها مجری اندیشههای نظریهپردازان محسوب میشوند، متمایز ساخت.
دنیای امروز، هماهنگی ساخت و تولید در سطح جهان، برنامهریزی درون دولتها و میان دولتهای مستقل، و بازاریابی در همه قارهها را میطلبد. اطلاعات برای اینگونه فعالیتها جنبه محوری دارد و، در نتیجه، مدیریت اطلاعات نیز تبدیل به ضرورتی اجتنابناپذیر میگردد.
از دیگر مشخصههای جوامع اطلاعاتی تأكید بر آموزش است. گزارش یونسكو از كمیسیون بین المللی آموزش برای قرن بیستویكم با نام "یادگیری: گنج درون" تأثیر جامعه اطلاعاتی بر آموزش و پژوهش و برخی نتایج آن را مورد تأكید قرار میدهد. فن آوریها، بیتردید، این امكان را فراهم آورده است كه آموزش از طریقی كه قبلاً امكانپذیر نبود ارائه گردد. طیف وسیعی از رشتههای تحصیلی به صورت صفحات فشرده و چندرسانهایها در دسترس قرار دارند و مدارس و دانشگاهها، با استفاده از امكانات الكترونیكی، آموزش از راه دور را تجربه میكنند.
ویژگی مكانی: در جامعه اطلاعاتی، شبكههای اطلاعاتی نقاط دور دست را با یكدیگر مرتبط میكنند. این شبكهها گروههای مختلف سراسر جهان را در كمترین زمان ممكن و به بهترین شكل به یكدیگر پیوند میدهند و افراد میتوانند دانش و تخصص خود را با یكدیگر مبادله كنند، به مشاوره بپردازند، و خلاقیتهای خود را شكوفا سازند. رشد سریع رسانههای جدید این امكان را فراهم آورده است كه اطلاعات مربوط به مبادلات بازرگانی، قیمت كالاها، فهرست پروانههای ثبت اختراع، نوسانات ارز، و حتی چكیده مقالات مجلات علمی و فنی تهیه و به صورت پیوسته به سراسر جهان ارسال گردد. شبكهها حتی سبب تجدید سازمان نظام مالی در دنیا شده و فروپاشی محدودیتهای سنتی در زمینه بانكداری، خدمات مالی، و واسطهگری را به دنبال داشته است. مبادلات اقتصادی به شكل الكترونیكی و در حجم بسیار بالا حاصل رشد این بخش بوده است.
اهمیت راهبردی اطلاعات، تأمین زیرساختهای اطلاعاتی، رشد اطلاعات قابل مبادله و یكی شدن سراسری اقتصاد، همگی بر مركزیت شبكههای اطلاعاتی - ارتباطی، و اتصال شهرها، مناطق، ملتها، قارهها، و سراسر جهان تأكید دارد و این تأكید بیشتر بر گردش اطلاعات در مسیر بزرگراههای اطلاعاتی و الكترونیكی است. در حالی كه نخستین حركتهای اقتصادی بازارها بر مبنای دوری و نزدیكی در ساختار شهرها بهوجود آمد، امروزه اقتصاد بازار بر منطق ارتباطات الكترونیكی استوار شده و جغرافیای جدیدی از مراكز پردازش و كنترل بهوجود آمده است. گر چه محدودیت فاصلهها كاملاً حذف نشده، لیكن كوتاه شدن زمان در ارتباطات، در واقع، برای شركتها، دولتها، و افراد حق انتخاب بیشتری فراهم ساخته است.
ویژگی فرهنگی: از لحاظ فرهنگی ، دانش مبتنی بر سرمایه بهتدریج جای خود را به سرمایه مبتنی بر دانش داده است و آگاهی نوعی سرمایه فرهنگی تلقی میشود و بدین ترتیب، اهمیتی كه دنیای گذشته برای سرمایه مالی قائل بود تقلیل یافته و سرمایههای مبتنی بر آگاهی از اهمیت بیشتری برخوردار گردیده است.
از نخستین ویژگیهای جوامع اطلاعاتی ایجاد تحول در ارزشهای فرهنگی، اخلاقیات، و آداب و رسوم است. آنچه همزمان با پیدایش و توسعه جوامع اطلاعاتی در دنیا مطرح شده تحمل و مُدارای فرهنگی است كه ناشی از شناخت بیشتر است. با فزونی شناخت در حوزه آگاهیهای فرهنگی، ساختار ارزشی و در نتیجه اخلاقیات و آداب و رسوم به گونه بارزی متحول میشود. اینترنت نمونه روشنی از فنآوری نوین اطلاعاتی است كه میتواند حجم زیادی از اطلاعات گوناگون را به صورت متن، تصویر، صوت، و عدد و رقم با هر درجه از كمیت و كیفیت و محتوای فرهنگی، بدون محدودیت و فارغ از مرزهای سیاسی، در زمانی بسیار كوتاه انتقال دهد؛ و این انتقال را در عرصهای بدون عنایت به فضا و محتوای فرهنگی و در ساختارهای متفاوت سیاسی و اقتصادی و پیشینههای تاریخی صورت دهد، و از جهات گوناگون و در رابطه با ملتها، دولتها، گروهها، خانوادهها، و افراد فرصتها و تنگناهایی ایجاد كند.
جهانی شدن الزاماً نه به معنی سقوط همه دیوارهای سیاسی، فرهنگی، و اقتصادی و نه مترادف با حذف هویتهای فرهنگی است؛ بلكه پدیده نوین ارتباطی است كه الگوهای قبلی ارتباطی را به هم میریزد. در الگوهای سنتی ارتباطات، كه عمدتاً ناظر بر جوامع محلی است، مخاطب یا گیرنده دارای نقش یا اهمیت ویژهای است و نظریهها پیوسته به موضع مخاطب میاندیشد. بهطور مثال، هنگام تأسیس مجله یا تألیف كتاب یا نشر مطبوعات غالباً این پرسش اساسی مطرح میگردد كه این اثر برای چه كسانی تهیه میشود؛ و حال آنكه در ارتباطات نوین پیام در اختیار كسانی قرار می گیرد كه هدف تولید كننده پیام نبودهاند، چون اشخاص گوناگونی میتوانند در معرض این ارتباطات قرار گیرند.
در حقیقت آنچه در حال وقوع است توسعه و تعامل گسترده فرهنگ هاست و نادیده انگاشتن آثار بالقوه یكسویگی جریان جهانی اطلاعات ممكن است پیامدهای ناگواری به دنبال داشته باشد. [منبع مورد استفاده برای این مدخل]
مآخذ:
1) بهشتی، ملوكالسادات. "جامعه اطلاعاتی و توسعه". اطلاعرسانی. دوره دوازدهم، 3 (بهار 1373): 3-10؛
2) محسنی، منوچهر. "جوامع اطلاعاتی در گفتوگو با دكتر منوچهر محسنی". نمایه پژوهش. س. چهارم، 15 (پاییز 1379): 4-19؛
3) Forester, Tom. The Electronic Cottage Revisited: Toward The Flexible Workstyle. Urban Futures, 1992;
4) Garnsey, Ohn. "Information society". International Encyclopedia of Library and Information Science, PP. 218-220;
5) "local Gavernment in the Information Society". [on-line]. Available:
www.uta.fi/~kuaran/localis-html;
6) Martin, William J. The World Society. Englewood Cliffs, NJ:Prentice Hall, 1978; 7) Mcnutt, John. "National Information Infrastructure Policy and the Future of the American Welfare State: Implications for the Social Welfare Policy Curriculum". Journal of Social Work Education. Vol.32, No.3 (Fall 1996): 375-389;
8) Melody, William H. "Information: An Emerging Dimension of Institutional Analysis". Journal of Economic Issues. Vol.21, No.3 (Sep. 1974): 313- 339;
9) Moore, Nick. "The Information Society". World Information Report. 1999, PP. 271-283;
10) Porat, Marc Uri. "The Information Economy, Source and Methodes for Measuring the Primery Information Sector". OT Special Publication. 2 (May. 1977): 1-77;
11) Rees, A."Information Network in Labor Market". American Economic Review. Vol. 56, No. 2 (1966): 559-560;
12) Stonier, Tom. Information and The Internal Structure of the Universe: An Exploration in to Information Physics. Springer _ Verlag, 1990;
13) "What is the Information Society?". [on-line] Available:
www.isc.ie/abcult-us/index.html;
14) Webster, Frank. What is "the Information Society?". in The Information Society. Routledg, 1995, PP. 18-25.
عناوين
