سواد اطلاعاتی هم‌چنین یک نگرش و مهارت جدید برای انجام وظایف در جامعه جدید به شمار می‌آید. فرد با سواد اطلاعاتی، ارزش اطلاعات را تشخیص داده و وقتی برای حل مشکلی، به اطلاعات نیازمند است، توانایی پیدا کردن و تحلیل آن‌ها را داشته و قادر است محتوای اطلاعات را با دید انتقادی ارزیابی کند؛ هم‌چنین استفاده از محتوای اطلاعاتی را به درستی و با مهارت انجام می‌دهد و از طرفی، توانایی ایجاد محتوای کیفی را نیز دارد.

*تولد سواد اطلاعاتی

به گزارش ایسنا تعبیر سواد اطلاعاتی را نخستین بار پل ژوكروفسكی به‌كار برد. وی در طرح پیشنهادی خود به كمیسیون ملی علوم كتابداری و اطلاع‌رسانی (ان.سی.ال.آی.اس.)ایالات متحده در 1974، به تبیین اهداف دستیابی به سواد اطلاعاتی پرداخت. او كسی را دارای سواد اطلاعاتی می‌داند كه برای استفاده از منابع اطلاعاتی آموزش دیده باشد و بتواند با استفاده از اطلاعات، مسائل خود را حل كند.

*رابطه سواد اطلاعاتی با شیوه تفكر

در دهه 1980 عنصر فن‌آوری نیز به تعریف سواد اطلاعاتی وارد شد. انجمن صنعت اطلاعات در 1952 اعلام كرد "سواد اطلاعاتی دانشی است كه به فرد كمك می‌كند بداند چگونه و كجا برای رسیدن به منابع دانش از فن‌آوری اطلاعاتی استفاده كند".

در همین دهه ویلیام دمو تحت تأثیر نوآوری‌های فن‌آوری در پردازش، ذخیره‌سازی، بازیابی و انتقال اطلاعات تعریف جدیدی از سواد اطلاعاتی ارائه كرد كه "سواد اطلاعاتی مهارت و دانش دسترسی مؤثر به اطلاعات و ارزیابی آن، هنگام نیاز است".

به نظر او سواد اطلاعاتی با شیوه تفكر رابطه مستقیمی دارد. پشتكار، توجه به جزئیات و دقت در پذیرش عقاید منتشر شده صفاتی هستند كه به پرورش این مهارت كمك می‌كنند.

اما امروز وجود رایانه‌ها و منابع الكترونیكی و استفاده از آن‌ها توسط كاربران كتابخانه‌ها، باعث شده است سواد اطلاعاتی را "سواد اطلاعاتی دیجیتالی" نیز بنامند. سواد اطلاعاتی دیجیتالی توانایی ارزیابی، مكان‌یابی، تركیب و استفاده بهینه از اطلاعات، شبكه‌های ارتباطی و منابع الكترونیكی است.

*زندگی در جامعه‌ی اطلاعاتی نیازمند سواد اطلاعاتی

علی‌اكبر جلالی - استاد دانشگاه - در این‌باره معتقد است: جامعه اطلاعاتی جایی است كه تولید، توزیع و استفاده از اطلاعات برای تمامی امور زندگی به صورت آزادانه در دسترس همگان قرار داشته باشد. سواد، امروز مجموعه‌ عملیاتی است كه یك شهروند الكترونیكی باید برای انجام امور زندگی خود در یك شهر الكترونیكی یا جامعه‌ی مجازی از آن برخوردار باشد. در چنین جامعه‌ای كه همه مردم می‌توانند از اطلاعات خام و پرورده‌ استفاده كنند شانس ارتقای زندگی بهتر و دسترسی به مشاغل برتر بیشتر خواهد شد.

به گفته‌ی او توانایی استفاده از رایانه، اینترنت و كاربردهای فن‌آوری اطلاعات و ارتباطات بخشی از سواد اطلاعاتی را تشكیل می‌دهند كه باید نگاه شهروندان به جامعه‌ی اطلاعاتی، متفاوت از جامعه سنتی باشد تا بتوانند جامعه‌ی جهانی اطلاعاتی را درك كنند.

*آموزش سواد اطلاعاتی

اما پیوند میان یادگیری و سواد اطلاعاتی، مؤسسات آموزشی را بر آن داشت تا به تلفیق آموزش این مهارت با برنامه‌های درسی خود بیندیشند. برخی صاحب‌نظران، مخالف جداسازی آموزش سواد اطلاعاتی از سایر برنامه‌های آموزشی هستند و معتقدند آموزش سواد اطلاعاتی باید بستر رشد و گسترش سایر الگوهای آموزشی باشد. عده‌ای نیز بر این عقیده‌اند كه سواد اطلاعاتی به‌عنوان یك درس دانشگاهی قابل آموزش است و اهمیت مهارت‌های مرتبط با این مفهوم نیز ایجاب می‌كند همچون سایر دروس در همه رشته‌های مختلف دانشگاهی تدریس شود.

توانایی‌های فنی (سواد رایانه‌یی)، توانایی‌های ذهنی (سواد عمومی یا سنتی) و توانایی‌های ارتباطی از انواع توانایی‌های مورد استفاده در سواد اطلاعاتی محسوب می‌شوند، ‌ضمن اینكه توانایی تشخیص نیاز اطلاعاتی، شناسایی روش‌های دسترسی به اطلاعات، تدوین استراتژی‌های لازم برای جست‌وجو، مهارت‌های جست‌وجو و دسترسی، توانایی مقایسه و ارزیابی منابع، سازماندهی، کاربرد و برقراری ارتباط و نیز نمایش اطلاعات و مشارکت در ایجاد دانش جدید هفت اصل مهم در سواد اطلاعاتی هستند.

*تاثیر توسعه‌ی تكنولوژی بر افزایش سطح سواد اطلاعاتی

حسینعلی افخمی - مدیر گروه ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی - هم در این‌باره می‌گوید: سواد اطلاعاتی فن و توانمندی استفاده از رایانه و ابزارهای مرتبط به آن است.

وی با بیان اینكه توسعه‌ تكنولوژی مخابرات و اینترنت پرسرعت عوامل موثر افزایش سطح سواد اطلاعاتی است، تصریح كرد: به موازات ورود تكنولوژی دیجیتال بسیاری از كشورها بودجه‌ای را در جهت گسترش فن‌آوری‌های نوین مدارس اختصاص دادند تا محتوای كتا‌ب‌های درسی الكترونیكی شده و زیرساخت‌های آن به منظور دسترسی آسان به تلفن، رایانه و خدمات پس از فروش آن‌ها فراهم شود.

افخمی تصریح كرد: باید آموزش را در سطح دانشگاه، كلیه‌ی مدارس و استان‌ها ارتقا دهیم و این آموزش در سطح دانشگاه به سمت الكترونیكی شدن پیش رود.

*استانداردهای سواد اطلاعاتی

فردی كه خود را با سواد اطلاعاتی می‌داند، باید قادر باشد به صورت مفید ومؤثر به اطلاعات دسترسی داشته باشد، اطلاعات را بصورت کامل و انتقادی ارزیابی كرده و هم‌چنین به طور دقیق و خلاق از آنها استفاده كند.

*مهارت‌های مورد نیاز سواد اطلاعاتی

به منظور کاربرد صحیح منابع اطلاعاتی الکترونیکی، محققان باید تا حد امکان سواد رایانه‌یی و سواد اطلاعاتی خود را ارتقاء دهند كه بهترین ابزار برای این کار نیز استفاده از اینترنت است. استفاده بهینه از فن‌آوری‌های روز و انواع خاص مهارت‌های کتابخانه‌یی می تواند کاربران را در این امرکمک كند .

علاوه بر این، توسعه مهارت‌های تحقیق و ارتباطات درست هم یکی از راهکارهای مهم و ارزشمند در این رابطه است و اهمیت این بحث را بیش از پیش نشان می‌دهد، ضمن اینكه به عقیده تحلیلگران سواداطلاعاتی نقش مهمی در رضایت فردی در توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی داشته و بر همین اساس بسیاری كشورهای آزاد اندیش به ارتقای سواد اطلاعاتی شهروندان به عنوان ابزار اساسی توسعه به طور ویژه توجه دارند كه تغییر نظام آموزشی مدارس و دانشگاه‌ها و نیز تحول در عملیات کتابخانه‌یی با توجه به نقش کتابخانه‌های عمومی در ارتقای سواد اطلاعاتی از عمده‌ترین برنامه‌های این کشورها در همین راستا است.

به گفته كارشناسان یكی از فرآورده‌های عصر فراصنعتی، جامعه‌ی اطلاعاتی است كه دولت باید سرمایه‌گذاری‌هایی در این زمینه انجام دهد تا شهروندان بتوانند از مدرن‌ترین تكنولوژی‌های موجود استفاده كنند،‌ضمن اینكه فضای اطلاعات در جامعه‌ی اطلاعاتی نیز باید روان‌سازی شود و برای تحقق آن هم فراهم كردن بستر لازم در كشورهای جهان سوم ضروری است.

سواد اطلاعاتی؛ برنامه‌ریزی‌ كلان و هدف نهایی

امید مسعودی - مدیر گروه ارتباطات دانشگاه سوره - در این‌باره معتقد است: در حوزه سواد اطلاعاتی با توجه به توانمندی‌های كسب شده در كشور نسبت به كشورهای در حال توسعه وضعیت مناسبی داریم، اما نسبت به كشورهای پیشرفته در سطح پایینی قرار داریم كه باید با برنامه‌ریزی‌های كلان و بلند مدت به هدف نهایی خود كه همان سند چشم‌انداز توسعه‌ی ایران است، برسیم.

تحلیلگران بر این باورند با توجه به اینكه ایران، كشوری در حال توسعه بوده و علاوه بر آن، درآمد كشور مبتنی بر فروش مواد خام است و این درآمد نیز به طور عادلانه توزیع نمی‌شود، بهتر است در وهله‌ی اول از لحاظ بسترسازی، زیرساخت‌های تولید اطلاعات، روان‌سازی و تسهیل گردش اطلاعات و هم‌چنین تدوین قوانین لازم، شرایط مناسبی فراهم شده و سهم بودجه‌ی بیش‌تری به توسعه‌ی فن‌آوری نوین در مدارس اختصاص یابد.

علاوه بر این با توجه به فراهم نبودن فضای باز سیاسی و اجتماعی در كشور برای تبادل اطلاعات بدون هیچ‌گونه محدودیت، قطعا باید شرایط بهتری برای آموزش و توسعه سواد اطلاعاتی، در دنیای امروز كه با سرعتی روزافزون به سمت جامعه اطلاعاتی پیش می رود، فراهم شود. بی‌شك تعلل در این زمینه كشور را بیش از پیش در حوزه جامعه اطلاعاتی در قدم‌های ابتدایی نگاه خواهد داشت.

منابع مورد استفاده:
- سایت مركز اطلاعات و مدارك علمی ایران
- دایرةالمعارف كتابداری و اطلاع‌رسانی