یکشنبه، 1 آبانماه 1384

11:19 PM

October 23, 2005

بررسی شاخص‌های جهانی فناوری ارتباطات و اطلاعات

دنیا هنوز برای كسب اجماع و توافق بر روی یك مجموعه شاخص‌های پوشش دهنده و عمومی دسترسی به جامعه‌ی اطلاعات، راهی طولانی پیش رو دارد. زیرا در جایی كه اطلاعات وجود دارد. منابع آن ها گاهی نامعتبر، مغشوش، ناقص، نابهنگام و یا غیرقابل مقایسه در سطح بین‌المللی هستند. ضمن این كه، دست یابی به منابع آن ها نیز اغلب مشكل است. این مشكل، به ویژه در كشورهای در حال توسعه به صورت حاد وجود دارد. زیرا برخی از این كشور‌ها فاقد دانش فنی و یا منابع برای جمع‌آوری، تدوین و انتشار آمار وضعیت فناوری‌های ارتباطات و اطلاعات (آی،سی،تی) هستند.

اتحادیه‌ی بین‌المللی مخابرات (ITU) در تلاشی برای استاندارد كردن شاخص‌ها، یك مجموعه حداقلی از شاخص‌های دسترسی به جامعه اطلاعات (جدول شماره 1) را پیشنهاد داده كه كشورهای عضو طبق آن آمارهای مربوط را جمع‌آوری و ارایه نمایند. این‌ها از بین طیف وسیعی از شاخص‌های اقتصادی به عنوان مرتبط ترین شاخص‌ها در طول زمان انتخاب شده و امكان الگوبرداری یك اقتصاد را از اقتصاد دیگر فراهم می‌كند. این شاخص‌ها را همچنین می‌توان تجزیه كرد. برای مثال، شاخص‌ درصد خانوارهایی كه به اینترنت دسترسی دارند می‌تواند به خانوارهایی كه به اینترنت پرسرعت دسترسی دارند تجزیه شود. این به ویژه برای كشورهایی كه خواهان تصریح بیشتر و یا مقایسه خود با اقتصادهای پیشرفته تر هستند، كاربرد دارد.

این قابلیت به خصوص برای شاخص‌هایی جالب است كه پیش پا افتاده و كم اهمیت به نظر می‌آیند، مانند: درصد خانوارهای دارای رادیو. در این مورد، شاخص می‌تواند به رادیوهای دیجیتالی یا رادیوهای با قابلیت اینترنت تجزیه شود.

به علاوه، توصیه‌های زیر برای بهبود بخشیدن به جمع‌آوری اطلاعات شاخص‌های خواسته شده و تقویت امكان مقایسه بین‌المللی آنها از سوی اتحادیه بین‌المللی مخابرات ارایه شده است:

مدل پیمایش هایی(survey) كه توسط «یورواستات» (Eurostat) طراحی شده برای جمع‌آوری اطلاعات راجع به كسب و كارها، افراد و خانوارهایی كه از فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات استفاده می‌كنند، می‌تواند به كار گرفته شود. این‌ها باید برای افزایش امكان مقایسه بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرند. در مواردی كه پیمایش‌های راجع به خانوار و كسب و كار توسط دفاتر آمار ملی¹  انجام شده باید سؤال‌های مربوط به دسترسی به آی، سی، تی نیز در آن گنجانده شوند.

ملت‌های توسعه یافته و آژانس‌های بین‌المللی باید به ملل در حال توسعه برای تدوین شاخص‌های آی، سی، تی از طریق ارایه كمك‌های فنی و منابع مادی یاری رسانند. كشورهای در حال توسعه كه پیمایش‌های آی، سی، تی را انجام داده‌اند، می‌توانند با انتقال روش‌ها و ساختار پرسش نامه‌ها به دیگر كشورها كمك كنند. كمك بین‌المللی نیز باید فراهم شود تا ادارات آمار كشورهای در حال توسعه بیشتر بتوانند از اطلاعات به صورت بر خط استفاده كنند. همچنین، منابع مادی بیشتری برای انجام پیمایش‌های آی، سی، تی در اختیار این كشورها قرار داده شود.

آژانس‌های دولتی آی، سی، تی همچون سازمان مقررات گذار مخابرات بهترین و مطلوب ترین محل برای جمع‌آوری و انتشار آمارهای ملی آی، سی، تی (مانند: تعداد مشتركان تلفن، تعداد مشتركان اینترنت، اینترنت پرسرعت بین‌المللی) هستند. سیاست‌گذاران آی، سی، تی باید برای حصول اطمینان از تهیه آمارهای مبتنی بر پیمایش همچون: درصد خانوارهایی بهره‌مند از آی، سی، تی یا درصد جمعیت استفاده كنند. همچنین، آمارهای تهیه شده باید در معرض دید قرار داده شود و این یك نیاز است. كشورها، باید وبگاه دائمی خود را كه در آن آمارهای جامعه اطلاعات وجود دارند ایجاد و معرفی نمایند. یك نمونه عالی استرالیا است كه دفتر آمار آن صفحاتی از وب را به تعدادی شاخص‌های دسته‌بندی شده آی، سی، تی اختصاص داده است. نمونه دیگر، خدمات آماری مصر است كه تركیبی از آمارهای مربوط به دسترسی فرد، خانوار، كسب و كار، آموزش و پرورش را در یك صفحه وب قرار داده است. در سطح بین‌المللی، یك درگاه(پورتال) شاخص‌های جامعه اطلاعاتی می‌توان ایجاد کرد كه به پایگاه اطلاعاتی ملی متصل باشد و الگوی پرسش نامه و روش‌ كسب اطلاعات را نیز ارایه دهد.جدول (1) شاخص‌های كلیدی سنجش دسترسی به جامعه اطلاعات

ردیف	شاخص	دسته‌بندی	تعریف
1	درصد خانوارهای دارای برق	خدمت عام	درصد خانوارهای بهره‌مند از برق
2	درصد خانوارهای دارای رادیو	خدمت عام	درصد خانوارهایی كه دارای گیرنده رادیو هستند. این شامل رادیوهایی كه دارای قابلیت دیگر وسایل همچون سیستم‌های استریو، ساعت‌های زنگ دار، همچنین گوشی همراه و رادیو خودرو نیز می‌شود.
3	درصد خانوارهای دارای تلویزیون	خدمت عام	درصد خانوارهایی كه دارای گیرنده تلویزیون هستند. این شامل تلویزیون‌های رنگی و سیاه و سفید می‌شود.
4	درصد خانوارهای دارای تلفن	خدمت عام	درصد خانوارهایی كه دارای تلفن هستند. این شاخص باید به زیر شاخص‌هایی چون: خانوارهای دارای تلفن ثابت و همراه و فقط تلفن حمایت، فقط تلفن همراه تجزیه شود. در مورد خانوارهای دارای تلفن همراه چنانچه مشخص شود كه امكان دسترسی به اینترنت نیز دارد مفید خواهد بود.
5	درصد خانوارهای دارای رایانه	خدمت عام	درصد خانوارهایی كه دارای رایانه شخصی هستند و در منزل از آن استفاده می‌كنند.
6	درصد خانوارهایی كه به اینترنت دسترسی دارند.	خدمت عام	درصد خانوارهایی كه دسترسی به اینترنت در خانه برایشان فراهم است. تجزیه این شاخص بر اساس نوع دسترسی (مانند: شماره‌گیری، پرسرعت) مفید است.
7	پوشش جمعیتی تلفن سیار به درصد	دسترسی عام2	درصد جمعیتی كه توسط تلفن همراه با سیگنال پوشش داده شده است نباید با درصد پوشش زمینی تلفن همراه و یا درصد جمعیت مشترك تلفن همراه اشتباه شود. دقت شود این شاخص به طور نظری قابلیت استفاده از تلفن همراه را بررسی می‌كند، اگر كسی گوشی داشته باشد و مشترك شود این قابلیت را به فعلیت رسانده است.
8	درصد جمعیتی كه از رایانه استفاده می‌كنند.	دسترسی عام	درصد جمعیتی كه از رایانه شخصی در مكان‌های مختلف (برای مثال، خانه، مدرسه، محل كار) استفاده می‌كنند.
9	درصد جمعیتی كه به اینترنت دسترسی دارند.	دسترسی عام	درصد جمعیتی كه از دسترسی آسان به اینترنت (برای مثال، در خانه، محل كار، مدرسه و یا با طی مسافت نه چندان طولانی به یك مركز خدمات ارتباطی) برخوردارند با كاربران اینترنت یكسان نیست، زیرا فردی ممكن است دسترسی به اینترنت داشته باشد اما از آن استفاده نكند.
10	درصد كسب و كارهای دارای رایانه	كسب و كار	درصد كسب و كارهایی كه در محل كار دارای رایانه هستند باید برحسب اندازه كسب و كار (كوچك، بزرگ و غیره) تجزیه شود.
11	درصد كسب و كارهایی كه به اینترنت دسترسی دارند.	كسب و كار	درصد كسب و كارهایی كه در محل كار دارای رایانه هستند و به اینترنت دسترسی دارند باید برحسب اندازه كسب و كار (كوچك، بزرگ و غیره) تجزیه شود.
12	درصد كسب و كارهای دارای وبگاه	كسب و كار	درصد كسب و كارهایی كه در محل كار دارای رایانه هستند و وبگاه دارند باید برحسب اندازه كسب و كار (كوچك، بزرگ و غیره) تجزیه شود.
13	نسبت شماردانش‌آموزان به شماررایانه	آموزش و پرورش	نسبت تعداد دانش‌آموزان به رایانه، باید به مدارس سطوح ابتدایی، راهنمایی و متوسطه تجزیه شود. این شاخص شامل رایانه هایی است كه برای دانش‌آموزان وجود دارد نه آنهایی كه در امور اداری به كار گرفته می‌شود. ضمن اینكه این شاخص ارتباطی به اینكه رایانه ها به اینترنت متصل هستند یا خیر، ندارد.

 

14	درصد مدارسی كه به اینترنت دسترسی دارند	آموزش و پرورش	درصد مدارسی كه به اینترنت دسترسی دارند باید به مدارس سطوح ابتدایی، راهنمایی و متوسطه تجزیه شود. این شاخص همچنین می‌تواند براساس نوع اتصال به اینترنت بیشتر تجزیه شود.
15	درصد ادارات دولتی كه به اینترنت دسترسی دارند	دولت	درصد ادارات دولتی برخوردار از دسترسی به اینترنت، این شاخص باید برحسب تعداد كاركنان و نیز نوع ادارات دولتی (مانند، مركزی، محلی) تجزیه شود.
16	درصد ادارات دولتی دارای وبگاه	دولت	درصد ادارات دولتی دارای وبگاه، این شاخص بایدبرحسب تعداد كاركنان همچنین نوع ادارات دولتی تجزیه شود. این شاخص می‌تواند براساس این كه گاه خدمات تعاملی نیز ارایه می‌دهد یا خیر، بیشتر تجزیه شود.
17	درصد كاركنان دولت كه به اینترنت دسترسی دارند	دولت	این شاخص تنها كاركنانی را شامل می‌شود كه در ادارات به اینترنت دسترسی دارند.
18	مشتركان تلفن ثابت به ازای هر 100 نفر جمعیت	شاخص دسترسی دیجیتالی3 (DAI)	مشتركان تلفن ثابت دلالت بر افرادی دارد كه برای خط تلفن سوئیچ عمومی شبكه تلفن متصل به تجهیزات مشتری (مانند، گوشی تلفن یا دور نگار) هزینه می‌پردازند و یك درگاهه(پورت) اختصاصی در مركز تلفن دارند. به ازای 100 نفر جمعیت نیز از طریق تقسیم تعداد مشتركان تلفن ثابت به جمعیت، ضربدر 100 محاسبه می‌شود.
19	مشتركان تلفن همراه به ازای هر 100 نفر جمعیت		مشتركان تلفن همراه دلالت بر كاربران تلفن‌های همراه قابل حمل دارد كه از طریق مشترك شدن با یك خدمات تلفن همراه عمومی خودکار كه از فناوری سلولی استفاده می‌كند امكان دسترسی به شبكه تلفن عمومی برایشان فراهم شده است. به ازای 100 نفر جمعیت نیز از طریق تقسیم تعداد مشتركان تلفن سیار به جمعیت، ضربدر 100 محاسبه می‌شود.
20	نرخ دسترسی به اینترنت (20 ساعت در ماه) به عنوان درصدی از درآمد سرانه	شاخص دسترسی دیجیتالی	هزینه‌های مربوط به 20 ساعت استفاده از اینترنت شماره‌گیری در ماه، اگر نرخ های باند پهن ارزان تر باشد باید جایگزین آن شود. داده باید شامل تمامی هزینه‌های مربوط به استفاده از تلفن باشد اما نه هزینه اجاره خط، ضمناً درآمد سرانه نیز با تقسیم بر 12 به صورت ماهانه محاسبه می‌شود.
21	پهنای باند اینترنت بین‌المللی به جمعیت	شاخص دسترسی دیجیتالی	پهنای باند اینترنت بین‌المللی دلالت بر سرعت گردش داده از كشور به نقاط اتصال اینترنت بین‌المللی دارد و بیت (bit) در ثانیه اندازه‌گیری می‌شود. بیت به ازای جمعیت با تقسیم پهنای باند اینترنت بین‌المللی به جمعیت حاصل می‌شود.
22	مشتركان باند پهن به ازای 100 نفر جمعیت	شاخص دسترسی دیجیتالی	مشتركان باند پهن دلالت بر مجموع DSL ، مودم كابلی و دیگر مشتركان باند پهن كه سرعت آن بیش از 128 كیلوبیت بر ثانیه در لااقل یك مسیر است. به ازای 100 نفر جمعیت با تقسیم كل مشتركان باند پهن به جمعیت، ضربدر 100 حاصل می‌شود.
23	كاربران اینترنت به ازای 100 نفر جمعیت	شاخص دسترسی دیجیتالی	كاربران اینترنت كسانی هستند كه به طور منظم از اینترنت استفاده می‌كنند (ترجیحاً لااقل یك بار در ماه)، بهترین روش تعیین كاربران اینترنت، انجام پیمایش است. از طریق پیمایش می‌توان اطلاعاتی درباره سن، تناوب استفاده و نوع دسترسی فراهم كرد. به ازای 100 نفر جمعیت با تقسیم تعداد كاربران اینترنت به جمعیت، ضربدر 100 حاصل می‌شود.

انجام عملیات آماری خوب بسیار مهم است؛ همچنین شفافیت، وضوح، بهنگام و مرتبط بودن بسیار اساسی است. برخی كشورها آمار جزیی مربوط به مناطق را تهیه می‌كنند، اما آمار كل كشور را تهیه نمی‌نمایند. گاهی نیز تاریخ‌هایی كه اطلاعات به آن تعلق دارد مشخص و شفاف نیست.

واژه‌هایی همچون دسترسی، مشترك و كاربر اغلب از روی سهل انگاری یا عدم درك صحیح مفهوم، یكسان و هم معنا به كار برده می‌شود؛ درحالی كه، هر یك معنای خاص خود را دارد. همچنین، برخی اطلاعات نمی‌تواند از طریق سوابق اداری جمع‌آوری شود و انجام پیمایش اجتناب ناپذیر است. این موضوع، بویژه در مورد كاربران اینترنت مصداق دارد. كاربران اینترنت باید از طریق پیمایش و برپایه‌ای منظم و لااقل به صورت سالانه انجام پذیرد.

مشاركت بین سازمان‌های بین‌المللی، مؤسسات آماری ملی و سیاست‌گذاران آی، سی، تی در بسیاری از كشورها می‌تواند در نیل به هدف تهیه یك مجموعه از شاخص‌های كلیدی دسترسی به جامعة اطلاعاتی مؤثر باشد. دومین مرحله اجلاس سران دربارة جامعه اطلاعات (WSIS) كه قرار است در تونس برگزار شود، محمل مناسبی بویژه برای همین مطلب است⁴. اگر این موضوع محقق شود، دنیا گام بسیار بزرگی به سوی سنجش بهتر و درك جامعه اطلاعاتی برداشته است.

منبع و پی‌نوشت‌ها

World Telecommunication Development Report 2003, International Telecommunication Union, First Printing December 2003, PP 127-132.

1- National statistical offices, (NSO).

2- اغلب، واژه‌های دسترسی و خدمت عام به یك مفهوم و به جای یكدیگر استفاده كرده‌اند، زیرا معنایشان مشابه یكدیگر است. با این وجود، این دو مفهوم با هم متفاوت هستند. خدمت عام به معنای آن است كه خدمت برای هر خانوار ارایه شده است و به طور سنتی به ازای هر خانوار یك خط تلفن ثابت وجود دارد. اما دسترسی عام به معنای آن است كه خدمت نه در خانه بلكه در بیرون و با طی مسافتی قابل قبول در دسترس است. مثلاً، هر كس در جامعه می‌تواند به یك تلفن عمومی دسترسی داشته باشد البته ضرورتاً نه در خانه خود. دسترسی عام می‌تواند از طریق تلفن عمومی، مراكز تلفن شبیه به مغازه‌ها، مراكز چند منظوره و حتی توسط كارفرمایانی انجام شود كه خدمت تلفن همراه را به ازای برخوانی صورت گرفته عرضه می‌كنند.

خدمت و دسترسی عام یك مفهوم چندگانه است. این مفهوم ابعاد مختلفی را در بر می‌گیرد كه عبارت است از:

1- قابلیت دستیابی (Availability) ، كیفیت و چگونگی ارایه خدمت در محل كار و زندگی افراد یكسان است و بستگی به موقعیت و مكان جغرافیایی ندارد و همه جا موجود است. بویژه اینكه، شهری و روستایی بودن تأثیری بر توانایی فرد در دسترسی به خدمات ارتباطی ندارد.

2- استطاعت پرداخت (Affordability) ، اكثریت جامعه قادر به پرداخت هزینه این خدمات هستند و افراد به دلیل برخورداری از سطح پائین درآمدی از این خدمات بی‌بهره نخواهند شد. اختلاف در نرخ خدمات به دلیل مكان، موقعیت آب و هوایی و جغرافیایی اثر چندانی بر دسترسی و استفاده افراد از خدمت عام آی، سی، تی ندارد. این بُعد خدمت عام چالش‌های خاصی را در ارتباط با گسترش شبكه ایجاد می‌كند.

3- قابلیت دسترسی (Accessibility) ، حتی افراد ناتوان نیز می‌توانند از این خدمات بهره‌مند شوند و سطح ناتوانی جسمی و ذهنی آنها بر دسترسی به خدمت عام آی، سی، تی، تأثیر عمده نخواهد داشت.

3- در گزارش توسعه مخابرات سال 2003 كه در پائیز آن سال در آستانه برگزاری «اجلاس جهانی سران دربارة جامعه اطلاعاتی» از سوی ITU در ژنو انتشار یافت، مدل «شاخص دسترسی دیجیتالی» مطرح و ارایه شد. در این مدل چگونگی و میزان كاربرد اینترنت در كشورهای توسعه یافته و در حال توسعه مشخص شده است

در این گزارش، برمبنای مدل «شاخص دسترسی دیجیتالی» كه از طرف ITU ارایه شد، توانایی كلی شهروندان هر كشور برای دسترسی به اطلاعات و كاربرد فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات بررسی و سنجش شده است. این بررسی و سنجش براساس 8 متغیر در 5 زمینه انجام شده، زمینه‌های 5 گانه در این بررسی، شامل: آمادگی زیرساخت، امكان دسترسی، سطح آموزش، كیفیت خدمات آی، سی، تی و كاربرد اینترنت (میزان استفاده از اینترنت) بوده‌اند و 8 متغیر در برگیرنده‌ی: 1- ضریب نفوذ تلفن ثابت 2- ضریب نفوذ تلفن همراه، 3- نرخ استفاده از اینترنت به عنوان درصدی از سرانه درآمد (به ساعت استفاده در ماه)، 4- نرخ باسوادی بزرگسالان، 5- نرخ تركیب شده‌ی ثبت‌نام دانش‌آموزان در مقاطع ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان، 6- پهنای باند اینترنت بین‌المللی، 7- ضریب نفوذ مشتركان باند پهن، 8- ضریب نفوذ مشتركان اینترنت.

نتایج به دست آمده از این بررسی و سنجش، كه در شاخص دسترسی دیجیتالی سال 2002 انعكاس یافته، میزان توانایی كشورها برای به كارگیری آی، سی، تی و قوت‌ها و ضعف‌های آن‌ها مشخص شده است.

در این بررسی و سنجش كه 178 كشور جهان را دربرگرفته، برای نخستین بار، سلسله مراتب توسعه دسترسی و میزان كاربرد آی، سی، تی در سراسر دنیا تعیین شده است. براساس مدل شاخص دسترسی دیجیتالی، در رأس 10 كشور بسیار پیشرفته دنیا، غیر از كشور كانادا، كه در ردیف دهم سلسله مراتب توسعه دسترسی به اطلاعات دیجیتال قرار گرفته، 9 كشور قبل از آن، از كشورهای آسیایی و اروپایی هستند. در این میان بیشترین پیشرفت‌ها در زمینه‌ی توسعه اطلاعات دیجیتال، در فاصله سال‌های 1998 تا 2003 متعلق به چهار «ببر آسیایی» شامل: كرة جنوبی، هنگ كنگ، تایوان و سنگاپور است. با توجه به آن، چنین به نظر می‌رسد كه زبان انگلیسی، دیگر عامل تعیین‌كننده‌ی پیشبرد و گسترش آی، سی، تی، به شمار نمی‌رود و تولید و توزیع بیش از پیش محتویات دیجیتال به زبان‌های دیگر، وابستگی كاربران اینترنت به این زبان را كاهش داده است. در مدل شاخص دسترسی دیجیتالی، كشورهای جهان از لحاظ دسترسی به آی، سی، تی، به چهار دسته طبقه‌بندی شده‌اند. برمبنای این طبقه‌بندی، كشورهای دارای «دسترسی بسیار بالا»، «دسترسی بالا»، «دسترسی متوسط» و «دسترسی پائین» از هم متمایز شده‌اند. در گزارش ITU در معرفی این مدل تأكید شده است كه این مدل یك مرجع اساسی برای دولت‌ها، مؤسسات بین‌المللی توسعه، سازمان‌های غیردولتی و بخش خصوصی، برای ارزیابی شرایط ملی كشورها در استفاده از آی، سی، تی، محسوب می‌شود.

ایران در این بررسی و سنجش با كسب امتیاز 43 درصد و رتبه 77 از بین 178 كشور جهان در ردة دسترسی متوسط قرار گرفته است.

4-  منظور، بازنگری و روزآمدسازی شاخص‌های كلیدی دسترسی به جامعة اطلاعات است.

 

حمد حافظی

معاون دفتر توسعه مخابرات

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات

E-Mail: AHMAD_HAFEZI@yahoo.com  

لینک ثابت || اضافه شده توسط آرش کریم بیگی|| نسخه قابل چاپ || بازگشت به صفحه اصلی || آرش کریم بیگی

| More

 

برای عضویت در خبرنامه روزانه ایستنا؛ نشانی پست الکترونیکی خود را در فرم زیر وارد نمایید. پس از آن به صورت خودکار ایمیلی به نشانی شما ارسال میشود، برای تکمیل عضویت خود و تایید صحت نشانی پست الکترونیک وارد شده، می بایست بر روی لینکی که در این ایمیل برایتان ارسال شده کلیک نمایید. پس از آن پیامی مبنی بر تکمیل عضویت شما در خبرنامه روزانه ایستنا نمایش داده میشود.