Arash@ICTna.ir
ناشر: هموطن سلام و ایستنا

دراختیار داشتن دانش و فناوری های فضایی نشان دهنده درجه ای از قدرت،توانایی و دانش فنی هر کشور و ملتی است که به آن عنوان یکی از اهداف و سیاست های برنامه چهارم توسعه و سند بیست ساله چشم انداز جمهوری اسلامی ایران به آن توجه خاصی شده است.

صبح روز پنجشنبه گذشته و با حضور سید احمد معتمدی (وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات) و دکتر جعفر توفیقی داریان (وزیر علوم، تحقیقات و فناوری) مراسم پرده‌‏برداری از نخستین ماهواره ایرانی با عنوان "مصباح1 " در مركزِ تحقیقاتِ مخابراتِ ایران برگزار شد. البته پیشتر اعلام شده بود که در این مراسم دکتر عارف (معاون اول رئیس جمهور و وزیر پیشین مخابرات) هم حضور خواهد داشت که چنین نشد! 

مصباح اولین ماهواره ایران است و بناست هشتم مهرماه سال جاری برروی یک ماهواره بزرگتر دیگر نصب شده و با یک موشك روسی "Kosmos-3M" از پایگاه فضایی "Plesetsk" در نزدیکی موسکو به مداری در هزار كیلومتری سطح زمین پرتاب خواهد شد.

مصباح الهدیِِ فناوری فضایی ایران

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در یك پروژه مشترك و با هدف دستیابی نیروهای داخلی به فناوری ماهواره و نیز تربیت نیروی انسانی متخصص در زمینه های مختلف این فناوری در كشور، طرح ماهواره "مصباح" را به اجرا گذاشتند كه براساس موافقت‌‏نامه این دو وزارتخانه مركز تحقیقات مخابرات ایران و سازمان پژوهش‌‏های علمی و صنعتی ایران، مسول اجرای مشترك مراحل مختلف طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره "مصباح" در مدار ارتفاع پایین (LEO) جهت تحقق اهداف فوق شدند.  بعدها

مرحله ساخت "نمونه آزمایشگاهی ماهواره مصباح" در خرداد سال 1380 به پایان رسید و تلاشها برای انجام مراحل بعدی شامل ساخت "نمونه مهندسی" و "نمونه فضایی" آغاز شد.

هدف از اجرای این طرح، ایجاد زیر ساخت فناوری ساخت ماهواره‌‏های كوچك، آموزش نیروی انسانی و كسب توانایی متخصصان و پژوهشگران كشور و نیز طراحی، ساخت و بهره‌‏برداری كاربردی از اولین ماهواره ایرانی بود.

طراح، ماهواره "مصباح" برای دستیابی به فناوری فضایی، مأموریت انتقال داده‌‏ها میان ایستگاه‌‏های زمینی به صورت ذخیره و ارسال (Store & Forward) را انتخاب كرده و این طرح، شامل مراحل ساخت، آزمایش، پرتاب، استقرار در مدار و بهره‌‏برداری است.

تاسیس سازمان فضایی کشور

در سومین روز از دهه فجر سال 82 سید احمد معتمدی در مراسم معارفه مهندس سید حسن شفتی به عنوان نخستین رئیس سازمان فضایی کشور از پایان کار مرکز سنجش از دور ایران و انتقال توان و نیروهای آن به سازمان فضایی کشور خبر داد و این سازمان را متشكل از مركز سنجش از دور ایران، بخشی از اداره‌ كل طرح مهندسی و نصب ارتباطات ماهواره‌یی و اداره‌ كل نگهداری ارتباطات ماهواره‌یی شركت مخابرات ایران اعلام کرد. كه استفاده و بهره‌برداری و كنترل ایستگاه‌های ماهواره‌یی زمین به عهده‌ی این سازمان خواهد بود. وی همچنین در نظر گرفتن اعتبار و مدیریت پروژه‌ مصباح كه در آن زمان كار اجرایی آن در مركز تحقیقات مخابرات و سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی انجام می‌شد را به عهده‌ این سازمان ذكر كرد و گفت كه طی یك سال و چهار ماه آینده شاهد پرتاب ماهواره‌ی مصباح خواهیم بود.

گفتنی است حسن شفتی دارای مدرك مهندسی هوا و فضا است  كه مدتی به عنوان ریاست سازمان هواپیمایی كشوری، قائم مقام وزیر راه و ترابری در امور هواپیمایی و دیپلمات ارشد ایران در اسپانیا فعالیت داشته و بنیانگذار و رئیس اولین دانشكده‌ هوا فضای دانشگاه صنعتی امیركبیر، پژوهشكده‌ هوا و فضا و انجمن هوا فضای ایران است.

روزشمار مصباح

1370 : مطالعات بر روی ساخت ماهواره ای کوچک در مرکز تحقیقات مخابرات آغاز شد.

1373 : با تهیه و ارائه‌ پیشنهاد ساخت ماهواره‌ اي كوچك‌ به رییس جمهور وقت (حجه الاسلام هاشمی رفسنجانی) مطالعات جامع و جدی تر آن آغاز شد.

1375 : ایده مصباح در سازمان پژوهش های علمی و صنعتی ایران دنبال شد...

1376 : موافقتنامه ای برای ساخت ماهواره‌ مصباح میان وزارت علوم و وزارت پست و تلگراف و تلفن وقت به امضاء رسید.

1380 : ساخت نمونه‌ آزمایشگاهی مصباح با كمك سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران و مركز تحقیقات مخابرات ایران به اتمام رسید.

تیرماه 1384 : ساخت و کسب تائیدیه فنی نمونه مهندسی و فضایی (نهایی) مصباح با همکاری شرکت  CGS ایتالیا پس از 13 نوبت اعمال تغییرات به پایان رسید.

8مهر 1384: ماهواره مصباح با موشك روسی "Kosmos-3M" از پایگاه فضایی "Plesetsk" به مداری در هزار كیلومتری زمین پرتاب خواهد شد.

مشخصات مصباح

-         ابعاد: 50×50 ×70 سانتی‌متر

-         کاربرد: صد در صد مخابراتی

-         طول عمر: سه تا پنج سال

-         کارخانه سازنده ایرانی: صنایع هوایی "پنها"

-         شریک خارجی : شرکت ایتالیایی CGS

-         کارفرمای طرح: مرکز تحقیقات مخابرات ایران

-         مجری طرح: سازمان پژوهش های علمی و صنعتی ایران با مشاركت مركز تحقيقات مخابرات

-         ناظر طرح : سازمان فضایی کشور

-         ساختار ارتباطی: غیرهمزمان ( Store and Forward )

-         مدار قرارگیری: مدار ارتفاع پایین (LEO) در هزار کیلومتری سطح زمین

-         پوشش جغرافیایی: پوشش کامل در ایران و قسمتهایی از قاره اروپا و امریکا

-         تعداد دور ماهواره در شبانه روز: 14 بار در شبانه روز به دور زمین میچرخد

-         طول مدت رویت در شبانه روز: 45 دقیقه

-         وزن ماهواره: 75 کیلوگرم

-         سیستم کنترل موقعیت: غیرفعال و با استفاده از بوم مغناطیسی

-         سیستم کنترل حرارت : غیرفعال

-         ایستگاههای کاری: ایستگاه‌های اصلی در سازمان پژوهش‌هاي علمي و صنعتي ايران و مركز تحقیقات مخابرات داير است و یك ایستگاه كمكی هم در ایتالیا بر عملكرد ماهواره نظارت خواهد کرد.

-         تعداد ترمینال: حداکثر 1000ترمینال مشترک در شبکه

-         موشک حامل: موشك روسی "Kosmos-3M" از پایگاه فضایی "Plesetsk" در شمال مسکو

-         نحوه پرتاب و استقرار در مدار: به روش همراه یا Piggy Back انجام میشود! (مصباح هشتم مهرماه و برروی یک ماهواره بزرگتر دیگر –برای کاهش هزینه ها- به فضا پرتاب میشود)

جالب است بدانید که روی بدنه این ماهواره پلاکاردی که روی آن عبارت مبارک "ان الحسین مصباح الهدی و سفینه النجات" حک شده چسبانده شده و مصباح با این پلاکارد به فضا پرتاب خواهد شد!

اهداف و ثمرات مصباح

با پرتاب مصباح، ایران به جمع کشورهای دارای تکنولوژی و دانش فنی علوم فضایی و یکی از 15 کشور دارای ماهواره اختصاصی می پیوندد. ایجاد زیرساخت تکنولوژی ماهواره های کوچک و تربیت 58 نیروی انسانی متخصص از دیگر ثمرات این پروژه ملی بود.

مصباح ماهواره ایست مخابراتی که در مدار ارتفاع پایین LEO ( Low Earth Orbit ) به درو زمین میچرخد. پرتاب این ماهواره هیچ گونه تاثیری در کیفیت و ساختار مخابراتی کشور نخواهد داشت (!) و تنها برای انتقال DATA میان ایستگاههای زمینی به صورت ذخیره و ارسال غیر همزمان ( Store and Forward ) مانند پیامهای کوتاه و فکس ، اطلاعات مربوط به شبکه های آب و برق و گاز ، قرائت از راه دور کنتور ، دریافت و ارسال اطلاعات ایستگاههای مختلف مانند هواشناسی و زلزله شناسی و همچنین دریافت اطلاعات مربوط به اموال و اجناس در هنگام نقل و انتقال کاربرد خواهد داشت.

بدقول هایِ مصباح

مثل هر پروژه دیگری مصباح هم با بدقولی ها و تاخیرهایی مواجه شد:

در آن مراسم دکتر معتمدی تاریخی در حدود خرداد 84 را به عنوان تاریخ پرتاب مصباح به فضا اعلام کرد اما درست هشت ماه بعد و در نیمه اول مهر 83  حسن شفتی در جلسه مطبوعاتی ای برای تشریح اهداف، وظایف و برنامه‌های سازمان فضایی ایران با اعلام اینکه مصباح هزینه ای در حدود 10میلیون دلار خواهد داشت اظهار امیدواری کرد تا این ماهواره سال آینده پرتاب شود !

شش روز بعد ”مهندس انتظاری” (مجری طرح ماهواره مصباح و مدیر دفتر فناوری اطلاعات سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران) در گفت‌وگو با ایسنا در مورد آخرین وضعیت ماهواره‌ی مصباح گفت: طراحی نهایی پروژه به اتمام رسیده و وارد مرحله ساخت مدل فضایی شده‌ایم. وی تصریح کرده بود که براساس زمان بندی انجام شده ماهواره‌ی مصباح بهار سال 84 آماده‌ بهره‌برداری میشود. البته مهندس انتظاری همانجا هم برای احتیاط گفته بود که اگر مساله‌ی غیرقابل پیش بینی در مراحل كار ایجاد نشود در بهار سال 84، طرح با به اتمام رسیدن آزمایشات برای پرتاب آماده می‌شود. منتهی مصباح باید برای پایین آوردن هزینه‌ها همراه با ماهواره‌ بزرگ دیگری به فضا پرتاب شود كه مقداری از زمانبندی كار به زمان پرتاب ماهواره مذكور بستگی داشته و به نظر می‌رسد این كار حدود تابستان 84 انجام شود!

در نیمه اول آذر 83  دکتر محمد حکاک (رئیس پژوهشكده‌ انتقال مركز تحقیقات مخابرات ایران) خبر داد: ماهواره‌ی مصباح به خاطر كاهش هزینه‌ها به صورت مشترك و قبل از پائیز سال 84 به فضا پرتاب خواهد شد.

بالاخره در نخستین روز تیرماه سال جاری مهندس انتظاری (مجری طرح) در گفتگویی اعلام کرد که پیش‌بینی می‌شود ماهوراه‌ مصباح اواخر تابستان یا اوایل پاییز سال جاری همراه با یك موشك روسی به فضا پرتاب شود.

هزینه های مصباح

مهندس شفتی در نخستین جلسه مطبوعاتی اش در سمت ریاست سازمان فضایی کشور هزینه مصباح را در حدود 10 میلیون دلار برآورد کرده بود که بعد ها مهندس انتظاری اعتبار پروژه را حدود 6 میلیون یورو ارزی و حدود 3 میلیارد تومان هم اعتبار ریالی اعلام کرد.

در نیمه اول آذر 83 دکتر محمد حکاک (رئیس پزوهشکده انتقال مرکز تحقیقات مخابرات) اعتبار طرح ماهواره‌ مصباح را 10 میلیارد تومان اعلام کرد و افزود حدود 6 میلیارد آن، طبق قرارداد بر عهده‌ شركت ایتالیایی است كه در طراحی و ساخت به ایران كمك می‌كند !

در روز افتتاح پروژه مصباح معتمدی هزینه تمام شده طرح مصباح را چیزی در حدود 10 میلیارد تومان اعلام و تصریح کرد که این رقم، رقم بالایى در طرح‌هاى تحقیقاتى به شمار مى‌رود اما به واسطه آن امروز ایران به جمع 15 کشور جهان که صاحب دانش فنى براى ساخت و طراحى ماهواره به صورت مستقل هستند پیوست.

در دنیای امروز برای کاهش هزینه ها و سرعت بخشیدن به کارها و بالابردن بهره وری کشورهای مختلف به صورت مشارکتی اقدام به طراحی و پرتاب ماهواره برای تامین نیازهای خود میکنند. اما ایران در نخستین تجربه فضایی خود یک ماهواره کوچک و کم ارتفاع نچندان کاربردی که چیزی در حدود سه سال عمر خواهد کرد را با هزینه 10میلیارد تومانی ساخته است!

آیا جدا چنین هزینه ای لازم بود !؟ و آیا راه بهتر و ارزانتری برای دستیابی به دانش فضایی برایمان نبود ؟!

آینده

هم اكنون سه نقطه مداری بین‌المللی 26، 34 و47درجه شرقی در اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) به نام ایران ثبت شده است.براساس برنامه چهارم توسعه ایران هرسال یک ماهواره به فضا پرتاب خواهد کرد.

ماهواره مخابراتی زهره که با همکاری روسیه طراحی و پرتاب خواهد شد یکی دیگر از پروژه های فضایی ایران است.  این ماهواره مخابراتی قابلیت ارائه خدمات در زمینه ارتباطات تلفن، نمابر، ارتباطات داده و پخش رادیو تلویزیونی در تمام نقاط ایران را دارد و دارای 12ترانسپوندر(8x63z (mhz72x4) (mh در باند ku و قدرت ارسال سیگنال50 dp است. زهره کمتر از سه سال دیگر در مدار خود قرار میگیرد. با فعال شدن این ماهواره، ایران از پرداخت اجاره ترانسپوندر برای تامین ارتباطات محلی بی نیاز می‌شود.

مصباح دو كه دومین ماهواره‌ كوچك ایرانی (SMMS) خواهد بود از ماهواره‌ مصباح یک بزرگتر و چند ماموریتی است. این ماهوراه با همكاری چین و تایلند طراحی و ساخته می‌شود و ایران در طراحی و ساخت آن نقش موثر دارد.

طراحی مدل آزمایشگاهی این ماهوار آماده است و سهم مشاركت ایران در سرمایه‌گذاری این پروژه، پانزده درصد و سهم تایلند پنچ درصد است و قرار است ماهواره در سال آینده به فضا پرتاب شود.

جمهوری اسلامی ایران به عنوان یكی از اعضای هیات موسس سازمان منطقه‌ ای فضایی آسیا و اقیانوسیه مراحل اولیه‌ تاسیس سازمان فوق را پی‌گیری میکند.این  سازمان عظیم‌ترین مجموعه‌ همكاری را در منطقه در فناوری فضایی تشكیل خواهد داد.

با پرتاب مصباح1 و ادامه این روند در پروژه های مصباح2 و زهره ، ایران به جمع 15 کشور دارنده ماهواره اختصاصی میپیوندد. این موفقیت برای ایران و ایرانی افتخاری بزرگ است.

به امید موفقیت و توسعه طرح های مخابرات فضایی...