به قول بزرگان حرف‌های مهم، پیش و بیش از من و شما هزاران هزار بار گفته شده، پس آنچه رنگ و بویی تازه به سخن ما می‌بخشد، نه محتوای آن بلکه قالب و شکلی است که برای بیان آن برگزیده‌ایم. اما این سخنی دو پهلوست چرا که نیاز ما را به دانستن سخن‌های پیشین نه کم‌تر که بیشتر می‌کند. در واقع همین ویژگی است که رجوع به پیشینه موضوع و راه‌های رفته را برای کشف هزار راه نرفته واجب می‌کند.

این‌گونه است که جمع‌آوری پیشینه تحقیق و ادبیات موضوع نه تنها از اصول ساختاری که در واقع موتور محرک انجام هر پژوهش و تحقیقی به شمار می‌رود، موتوری که در ایران کمی ‌احتیاج به روغن کاری دارد چرا که همیشه ضعف منابع تحقیق و شاید در واقع جست‌وجوی ناکافی در اسناد موجود پاشنه آشیل بسیاری از تحقیقات و پژوهش‌های علمی ‌و سازمانی تلقی شود. پژوهش‌هایی که انگار تنها انجام گرفته‌اند که کاری انجام شده باشد، پایان‌نامه‌ای برای دریافت نمره به پایان رسیده باشد یا بیلان کاری سازمان و موسسه‌ای رنگ و بویی پژوهشی به خود بگیرد. شنیده‌ایم که همیشه دیوار علم بر شانه بزرگان و پیشینیان آن شکل می‌گیرد که مطالعه و جست‌وجو برای کشف پیشینه تحقیقات و تجربیات صورت گرفته آشنایی با پی همان دیوار برای چیدن ردیفی تازه بر آن است.

اداره تامین اطلاعات علمی‌
عنوانی بزرگ برای انجام کارهای مهم

این سایت که با عنوانی پرطمطراق‌تر یعنی «اداره کل تامین تجهیزات و اطلاعات علمی ‌دانشگاه» به معرفی خود پرداخته، سایت اداره تامین اطلاعات علمی ‌است که خود زیر مجموعه همان عنوان بزرگ یعنی اداره کل تامین تجهیزات و اطلاعات علمی‌دانشگاه تهران به شمار می‌رود.

از سنگینی نام این اداره کل که شنونده‌اش را یاد شکاف هسته و سفر به کره ماه می‌اندازد گذشته، این سایت می‌تواند حکم همان منبعی را داشته باشد که می‌تواند به محققان و پژوهشگران در همان دیوار چین علمی‌یاری رساند.

این سایت که در معرفی اداره کل آن را عهده‌دار اموری چون تهیه و تنظیم فهرست نشریات خارجی و همچنین بانک‌های اطلاعاتی مورد نیاز واحدهای مختلف دانشگاه به‌صورت سالانه و سفارش آن‌ها از محل سهمیه ارزی مربوط، برقراری ارتباطات لازم با وزارت متبوع برای تامین اعتبار ارزی مورد نیاز سالانه، تعیین سهمیه ارزی هر واحد با توجه به دستورالعمل‌های مصوب دانشگاه،

ایجاد هماهنگی لازم جهت خرید کتاب واحدها از نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب و نهایتا  پرداخت حقوق عضویت واحدها در مجامع بین‌المللی عنوان کرده از شکل و شمایلی کاملا جدی و علمی‌ برخوردار است که شاید مخاطب بی‌حوصله را از خود براند اما مسلما برای مخاطبان پیگیر حوزه‌های مربوط، مفید به نظر می‌رسد.

با ورود به این سایت خود را در یک جهان کوچک علمی ‌می‌بینید که چاره‌ای جز جست‌وجو و مطالعه ندارید. آن‌قدر با کتاب‌ها و مقالات مختلف علمی‌ و راه‌های دسترسی بهتر به منابع اطلاعاتی بر می‌خورید که اگر سرگیجه نگیرید شانس آورده‌اید.

در لینک مربوط به اخبار که در صفحه نخست این سایت قرار داده شده آخرین اخبار مربوط به اداره کل که بیشتر درباره راه‌اندازی سامانه‌های اطلاع‌رسانی و شیوه‌های دسترسی بیشتر و بهتر به منابع اطلاعات علمی ‌هستند گنجانده شده است. همچنین در این صفحه امکان دسترسی آزمایشی به بانک‌های اطلاعاتی خارج از کشور همچون AGRIS یا ICOND وجود دارد که نشان از تلاش گردانندگان سایت در جامعیت بخشی به اطلاعات موجود در سایت دارد.

از دیگر امکانات این سایت می‌توان به لینک‌های مربوط به ابزارهای سنجش مقالات علمی ‌اشاره کرد؛ ابزاری که مسلما پاسخگوی سوالات بسیاری از دانشگاهیان و پژوهشگرانی به شمار می‌رود که قصد دارند مقالات و کارهای پژوهشی خود را به مجلات معتبر بین‌المللی ارایه کنند. در این قسمت  شرایط و امکانات ارایه مقاله و جزییات مربوط به ساختار و شکل و شمایل آثار معتبر بین‌المللی به تفصیل اشاره شده است. سامانه کتابخانه دیجیتالی دانشگاه تهران نیز که بادها خبر از افتتاح آن در نیمه اول آذر ماه داده‌اند در این سایت از لینکی جداگانه برخوردار شده است، به این ترتیب اعضای این سایت می‌توانند در خانه خود نشسته و به کتاب‌ها و پژوهش‌های موجود در مخزن کتابخانه دانشگاه تهران دسترسی داشته باشند.

به غیر از کتابخانه الکترونیکی، نسخه الکترونیکی خبرنامه پژوهشی اداره کل تامین تجهیزات و اطلاعات علمی‌ دانشگاه تهران نیز در این سایت قرار داده شده است، تا زمان نگارش این گزارش دو نسخه از این خبرنامه با درج اخبار و مطالب مربوط به هر یک از این شماره‌ها در سایت مشاهده شد.

اما یکی از مهم‌ترین لینک‌های مندرج در این سایت لینک مربوط به کتاب‌های الکترونیکی یا ای‌بوک‌ها است که به معرفی برترین و تاثیرگذارترین ناشران علمی‌دنیا و درج تازه‌های نشر آنان در حوزه‌های  گوناگون علمی ‌پرداخته است. علاوه بر این‌ها راهنمای خرید و امکان دسترسی به این آثار که ظاهرا از اهداف اصلی راه اندازی این سایت به شمار می‌رود نیز در این صفحه گنجانده شده است. به عنوان مثال پس از معرفی سایت انتشارات Elsevier یا Spring link که از معتبرترین ناشران علمی ‌دنیا به شمار می‌روند لیست مربوط به تازه‌های نشر آنان نیز در صفحه‌ای جداگانه قرار داده شده و امکان دانلود آن‌ها برای کاربران سایت وجود دارد .

سرویس تامین مقالات با عنوان Document supply service و عنوان اختصاری DSS از مهم‌ترین امکانات موجود در این سایت به شمار می‌رود که برای انجام تحقیقات و کارهای پژوهشی از نان شب هم واجب‌تر است. در این قسمت امکان دسترسی به 25 هزار جلد از کتب الکترونیکی ناشران معتبر دنیا به علاوه 40 هزار نسخه از مهم‌ترین نشریات الکترونیکی بین‌المللی به همراه 23 میلیون چکیده پایان‌نامه و مقالات علمی ‌در تمامی ‌رشته‌های دانشگاهی وجود دارد. دسترسی به این امکانات پس از ثبت‌نام و پرداخت هزینه‌های مجزا برای خرید مقاله‌های علمی‌ فارسی و انگلیسی و همچنین کتاب‌های موجود در سایت امکان‌پذیر شده است. البته برای کاربرانی که از دانشکده‌های مختلف دانشگاه تهران به سایت متصل می‌شوند در واقع از اعضای سایت به شمار می‌روند دسترسی به این مقالات به صورت رایگان امکان‌پذیر خواهد بود .

بررسی تقاضای عضویت یا تجدید عضویت در واحدهای دانشگاهی، انجمن‌ها و مجامع بین‌المللی و همچنین پیوند به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، پردیس قم، مرکز انفورماتیک دانشگاه تهران ، وزارت علوم و تحقیقات و فناوری و همچنین نشریات الکترونیکی دانشگاه تهران از دیگر امکانات در نظر گرفته شده برای این سایت به شمار می‌رود که هرچند کاربردی کاملا تخصصی دارد اما بدان نوعی جامعیت اطلاعات بخشیده است.

بانک اطلاعات نشریات کشور
در پی مخاطبان خاص1

 از طراحی کسل‌کننده سایت‌های مربوط به بانک‌های اطلاع‌رسانی در حوزه‌های مختلف که بگذریم اطلاعات موجود در این سایت‌ها که معمولا از محتوایی علمی ‌و تخصصی برخوردار هستند، آن‌ها را تنها برای مخاطبانی جذاب می‌کند که قید طرح و رنگ فریبنده را زده و تنها در جست‌‌وجوی علم به سر می‌برند.

بانک اطلاعات نشریات کشور نیز از این ویژگی مستثنا نیست زیرا هر چند قرار است این سایت نوعی موتور جست‌وجو برای شناخت و مطالعه نشریات علمی، پژوهشی کشور به شمار رود اما این هدف مسلما ناقض جذابیت طرح و رنگ آن نخواهد بود که اتفاقا ارتباط آن با پدیده‌ای چون نشریه یا مجله لزوم جذابیت آن را دو چندان می‌کند؛ جذابیتی که هم در این سایت و هم در سایت اداره کل تامین تجهیزات و اطلاعات علمی‌ دانشگاه نادیده گرفته شده، گویی علمی ‌بودن ماجرا ناقض جذابیت طرح و رنگ آن باشد.

بگذریم... بانک اطلاعات نشریات کشور سایتی برای جست‌وجو و بررسی مطالب موجود در نشریات علمی‌، پژوهشی به چاپ رسیده در کشور به شمار می‌رود که به تفکیک امکان دسترسی به مجلات علمی‌- پژوهشی، نشریات دارای اعتبار علمی ‌و نشریات دانشگاهی را فراهم آورده است. موتور جست‌وجوی این سایت دو سبک جست‌وجوی الفبایی و همچنین موضوعی را در اختیار کاربران خود قرار داده است از دیگر خدمات سایت می‌توان به امکان اشتراک نسخه چاپی، دسترسی روزآمد به متن 250 هزار مقاله از 700 نشریه داخلی و همچنین قابلیت اشتراک طلایی یک ساله برای دسترسی به متن مقالات اشاره کرد.

صفحه نخست این سایت به معرفی فهرست تازه‌های ثبت شده در این بانک و همچنین فهرست کامل نشریات دارای متن‌ اختصاص یافته است. با ورود به هر یک از لینک‌ها چکیده و متن مقالات موجود در اختیار کاربران قرار خواهد گرفت. به غیر از این‌ها در نظر گرفتن لینک مربوط  به برخی از روزنامه‌ها از دیگر نکات جذاب این سایت به شمار می‌رود.

ایران داک
اطلاعات رایگان اما محدود

سایت پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ‌ایران که به پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران تغییر نام یافته با هدف گرایش تخصصی در حوزه اطلاع‌رسانی و انتشار علمی‌ و فنی ایران طراحی شده است.   

اطلاعات علمی‌ و فنی كشور در بخش پایگاههای اطلاعاتی این سایت قابل دسترسی است. در این پایگاه‌ها مشخصات و چكیده اطلاعات قابل بازیابی بوده و بخش مقدماتی پایان‌نامه‌ها كارشناسی ارشد و دكترا نیز (در حدود 15 صفحه اول) در دسترس كاربران قرار گرفته است. ظاهرا به دلیل امکان بروز مشکلات حقوقی و مساله حق مولف امکان ارایه متن كامل پایان‌نامه‌ها از طریق این سایت امکان پذیر نشده اما 15 صفحه نخست آن‌ها كه معمولا اطلاعات كلی پروژه و روش‌شناسی را ارایه می‌کند با قالب PDF به‌طور رایگان در دسترس قرار گرفته است. بقیه اطلاعات موجود در پایگاه‌ها، اطلاعات كتاب‌شناختی و چكیده است.

در بخش صفحه‌ها فقط مطالب مربوط به اطلاعات تخصصی حوزه اطلاع‌رسانی، ارتباطات، فناوری اطلاعات، مدیریت اطلاعات، سازماندهی اطلاعات و سایر زمینه‌های مرتبط در اختیار کاربران قرار گرفته است. این اطلاعات شامل اطلاعات كتاب‌شناختی است که در بیشتر موارد متن كامل اطلاعات مقالات، گزارش‌ها، طرح‌های پژوهشی و كتاب‌های تولید و منتشر شده در مركز نیز در دسترس مخاطبان قرار داده شده است. نکته‌ای که بارها بدان اشاره می‌شود این است که : دسترسی به متن كامل این‌گونه اطلاعات كاملا رایگان است و فقط حقوق مركز در استفاده و نقل مطالب (شامل ذكر ماخذ) باید مراعات شود» تفاوت اساسی سایت ایران داک با سایت اداره کل تامین تجهیزات و منابع علمی ‌کشور نیز در همین نکته است چرا که هر چند حق استفاده از مطالب موجود در سایت ایران داک برای تمامی‌کاربران اعم از دانشگاهی و غیره یکسان است اما سایت دیگر شیوه دسترسی به اطلاعات را برای اعضای سایت در مقابل کاربران آزاد متفاوت کرده که این به نوعی مرزبندی میان خودی‌ها و غیر خودی‌ها به نظر می‌رسد.

فارغ از همه این نکات وجود چنین سایت‌هایی که به پژوهشگران در جست‌وجوی پیشینه تحقیقات صورت گرفته در زمینه‌های گوناگون یاری می‌رسانند می‌تواند برای کسانی‌که همیشه از فقر اطلاعات طبقه‌بندی شده در ایران گلایه می‌کنند مفید و سودمند باشد.